بسم الله الرحمن الرحیم
در آیه ۱۸ سوره مبارکه نساء آمده است:
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلىَ اللَّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بجَِهَالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِن قَرِیبٍ فَأُوْلَئکَ یَتُوبُ اللَّهُ عَلَیهِْمْ وَ کاَنَ اللَّهُ عَلِیمًا حَکِیمًا
توبه هر گاه با علی بیاید نسبت به خدا به معنای پذیرش توبه از طرف اوست.
پس میتوان اینگونه ترجمه نمود که فقط خداوند توبه کسانی را میپذیرد که بدی را از روی نادانی انجام میدهند، سپس زود توبه میکنند.
خب در اینجا سؤالات گوناگونی به ذهن خطور میکند از جمله اینکه:
۱) اگر کسی با اینکه میداند دروغ گفتن گناه است، دروغ گفت و توبه کرد توبهاش پذیرفته نمیشود؟!
۲) اصلا اگر کسی نمیداند کاری گناه است و انجام دهد، آیا گناهی مرتکب شده؟!
برای دریافت مفهوم آیه باید از دو علم استفاده کنیم:
الف) علم لغت
ب) علم اصول فقه
ابتدا با استفاده از علم لغت بایستی معنای واژه «جهالة» را مشخص بکنیم.
جهالة از جمله واژههایی است که در فارسی یک معنی و در عربی دو معنی دارند.
جهل در فارسی تنها در مقابل «علم» است و معنای ندانستن میدهد، اما در عربی در مقابل دو واژه قرار دارد:
الف) علم
الف) علم
ب) عقل: یعنی عاقل نبودن
جهالة در این آیه به معنای دوم به کار رفته و در مقابل «عقل» است یعنی عدم عقل.
یعنی معنی آیه اینگونه میشود که فقط خداوند توبه کسانی را میپذیرد که از روی بیعقلی گناه کرده و زود توبه میکنند…
خب در این صورت نیز سؤالاتی به ذهن خطور میکند:
یعنی اگر کسی از روی عقل گناه کند توبهاش را نمیپذیرند؟!
سپس به سراغ علم اصول فقه میرویم:
در این آیه خداوند برای گناه کردن قیدی آورده است و آن انجام گناه از روی جهالة است که در مرحله قبل معنای آن را مشخص کردیم. اما سؤالاتی نیز ایجاد شد.
در علم اصول فقه گفته میشود قیدهایی که در جمله میآیند دو نوعند:
۱) قید احترازی:
۹۵ درصد قیدهایی که به کار میبریم اینگونهاند، حتی در زبان فارسی. مثلا میگوییم میخواهم مانتویی بخرم که مشکی رنگ باشد. یعنی مابقی رنگها نباشد.
با این قید دو دسته ایجاد میکنیم که یا این خصوصیت مورد نظر را دارند یا ندارند.
۲) قید تأکیدی:
مثل قید قبل دو دسته ایجاد نکرده و همه موارد را شامل میشود منتها برای تاکید است. مثلا میگوییم: « تو روز روشن دروغ میگه» تمام روزها روشن هستند ولی این قید برای تاکید است.
در قرآن مجید از این مثالها زیاد آمده است: «یقتلون النبیین بغیرالحق» انبیا را به غیر حق میکشتند. مگر میشود کشتن پیامبران به حق باشد؟! این “بغیرالحق” قید تأکیدی است.
پس در آیه مورد بحث (آیه ۱۷ سوره مبارکه نساء) قید «بجهالة» از نوع تأکیدی است.
یعنی اصلا محال است که انسان عاقل گناه بکند! هر کسی به همان اندازه که گناه میکند بیعقل است!
انسان عاقل گناه نمیکند!
گناه یعنی انسان وجودش را در آتش جهنم بسوزاند.
این مطلب را هم در آیه توبه بیان میکند. برخی میگویند شاید این آیات توبه انسان را جری بکند که به بهانه توبه بگوید گناه میکنم بعد هم توبه میکنم.
خداوند با ظرافت و دقت در همان آیهای که توبه را توضیح میدهد بیان میکند که من توبهات را قبول میکنم اما تو بیعقلی کردی!
پس گناه بیعقلی است!
در این آیه شریفه خداوند میفرماید هر گاه خواستی ببینی شخصی چقدر عاقل است ببین چقدر از گناه دوری میکند؛
چرا که عقل آدم به اندازه دوری او از گناه است.
ما بسیاری از موارد علم داریم اما باز گناه میکنیم. علم با ایمان یکی نیست!
(حضرت موسی ع در سوره مبارکه اسراء آیه ۱۷ به فرعون میگوید که تو علم داری (صد در صد میدانی) که من پیامبرم!)
عقل از ریشه عقال است که پای شتر را با آن میبندند.
پس عقل آن چیزی است که مانع انسان میشود از انجام بدیها.
افلا تعقلون یعنی چرا عقل شما مانع از انحرافات شما نمیشود؟ چرا از عقلتان استفاده نمیکنید؟
ما همه ادعای عاقل بودن داریم اما دین آمدهاست به ما بیاموزد عقل چیست و عاقل کیست!
استعداد و هوش و…چیزی است و عقل چیزی دیگر.
در روایت آمدهاست:
العقل ما یعبد به الرحمن و یکتسب به الجنان
عقل آن چیزی است که بوسیله آن عبادت خدا میشود…
و در آخر دعای عالیةالمضامین از خداوند متعال میخواهیم:
اللهم ارزُقنی عقلاًکاملاً
